Jak lasy wspierają bezpieczeństwo żywnościowe na świecie?

Żywność kojarzy się z polem i pastwiskiem. Z najnowszego raportu FAO wynika tymczasem, iż dla niektórych społeczeństw to lasy są źródłem prawie 50 proc. konsumowanego jedzenia. Od produkcji leśnej zależy dobrobyt ponad 5 mld ludzi na świecie, a przychody z niej stanowią choćby 20 proc. budżetów gospodarstw domowych na obszarach wiejskich.

Raport Forests for food – Nourishing people, sustaining the planet został opracowany przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Landscape Alliance. Jego głównym celem jest zmiana perspektywy – od postrzegania lasów jako zasobów środowiskowych do uznania ich za fundamentalne elementy zrównoważonych i odpornych systemów żywnościowych.

Lasy karmią ludzi: przymus i zdrowy wybór

Owoce leśne, orzechy, bulwy, grzyby, owady i dziczyzna – dla większości z nas to przyjemne dodatki urozmaicające jadłospis, ale są na świecie społeczności, dla których te produkty są podstawą codziennej diety. choćby 10 tys. gatunków fauny i flory spotykanej w lasach jest wykorzystywane jako żywność dla człowieka.

W Afryce, gdzie prawie 60 proc. populacji doświadcza deficytu żywności, ta zależność od lasu jest szczególnie widoczna. W niektórych społecznościach źródłem aż 80 proc. białka w diecie są upolowane zwierzęta leśne. Z kolei owoce pochodzące z terenów zalesionych dostarczają znaczne ilości witamin i mikroelementów – np. gabońskiej młodzieży choćby 100 proc. witaminy C i E oraz żelaza, magnezu i cynku.

Relatywnie dużo żywności pochodzenia leśnego konsumuje się również w obu Amerykach, zwłaszcza w regionie Amazonii, oraz w Azji, m.in. w Indiach i Kambodży. choćby w Europie 15 proc. obywateli przyznaje się do jedzenia dziczyzny częściej niż raz w miesiącu.

Ludzie zaczynają poszukiwać pożywienia w środowisku naturalnym zwłaszcza w okresach konfliktów zbrojnych, kryzysów ekonomicznych i katastrof naturalnych. Lasy pełnią więc również funkcję bufora, który stwarza warunki dla działań adaptacyjnych, mogących decydować o przetrwaniu całych rodzin.

Znaczenie żywności pochodzącej z lasu jest nie do przecenienia również w kontekście transformacji, jakiej podlegają współczesne diety. Globalny odwrót od tradycyjnej strawy na rzecz pożywienia wysoce przetworzonego zaczyna zataczać koło – coraz więcej osób świadomie rezygnuje z paczkowanych produktów na rzecz lokalnej żywności organicznej, również tej pochodzącej z lasu.

zdj. GreensandBlues/Envato

Efektywność rolnictwa zależy od kondycji lasów

Zdrowe lasy wpływają też na efektywność światowego rolnictwa. Jako siedlisko życia zapylaczy wspierają choćby 35 proc. produkcji rolnej, a dodatkowo stanowią ważne źródło pożywienia dla zwierząt hodowlanych. Trudno też przecenić ich rolę w kontekście retencji wody oraz ochrony gleb przed erozją – kluczowych czynników wpływających na kondycję upraw.

Eksperci FAO przypominają także o klimatycznym znaczeniu lasów. W wielu regionach świata plantacje zakładane są pod koronami drzew, aby chronić uprawy przed rosnącymi temperaturami i wydłużającymi się okresami suszy. Duże powierzchnie leśne zmniejszają też skutki powodzi i silnych wiatrów. Poza tym jako magazyny węgla ograniczają tempo zmiany klimatu, która jest jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa żywnościowego.

Zdrowie publiczne jako pośredni skutek gospodarki leśnej

Ok. 1,8 mld ludzi na świecie przez cały czas korzysta z drewna jako głównego paliwa do gotowania, a ok. 410 mln sterylizuje wodę pitną, korzystając z opalanych nim kuchenek. Termiczna obróbka pokarmów i wody jest podstawą bezpieczeństwa żywnościowego, ograniczając ryzyko występowania infekcji oraz zwiększając przyswajalność składników odżywczych z pożywienia.

Również bezpieczeństwo wodne jest w dużym stopniu uzależnione od poziomu zalesienia. Z raportu wynika, iż zrównoważona gospodarka leśna w obrębie zlewni mogłaby poprawić jakość wody pitnej, z której korzysta 1,8 mld mieszkańców miast.

Nie można też zapomnieć o fakcie, iż ponad 1 mld ludzi na świecie wykorzystuje rośliny rosnące w lasach do celów medycznych. Wywarami i ekstraktami leczy się m.in. dziecięcą biegunkę, która według danych UNICEFU-u jest przyczyną 9 proc. zgonów dzieci do lat 5.

Co musi się zmienić?

Raport FAO podkreśla, iż znaczenie lasów dla produkcji pożywienia na świecie jest niedoceniane i niedostatecznie rozpoznane. Potrzebne jest bardziej zintegrowane podejście, które uwzględni gospodarkę leśną w narodowych strategiach bezpieczeństwa żywnościowego i odżywiania.

Rozpoznanie roli lasów jest pierwszym krokiem do ograniczenia globalnego problemu wylesiania. Autorzy raportu przypominają, iż w latach 2015–2025 ok. 10,9 mln ha lasów rocznie było niszczonych w wyniku ubóstwa, złego zarządzania oraz niezapewnienia lokalnym społecznościom prawa do ich użytkowania. Próbując znaleźć jakieś pozytywne strony obecnej sytuacji, warto zauważyć, iż utrata lasów netto (uwzględniająca również zalesianie) spadła z 10,7 mln ha w latach 1990–2000 do 4,12 mln ha w latach 2015–2025.

W raporcie można znaleźć szereg zaleceń dotyczących tworzenia polityk, zarządzania oraz gromadzenia informacji. Autorzy zwrócili uwagę na konieczność:

• zapobiegania konwersji lasu, która prowadzi do utraty różnorodności biologicznej;
• promowania zróżnicowanych systemów produkcji, w tym agroleśnictwa oraz rolnictwa inteligentnego klimatycznie (climate-smart agriculture);
• zwiększenia wydatków publicznych na inicjatywy obejmujące zrównoważone zarządzaniem rolnictwem i lasami;
• budowania międzysektorowych partnerstw między władzami publicznymi, społeczeństwem obywatelskim oraz sektorem prywatnym na rzecz bezpieczeństwa żywnościowego.

Autorzy raportu podkreślili również potrzebę rozwoju badań i technologii, które pozwolą nam lepiej zrozumieć biologiczne i ekologiczne procesy rządzące podażą żywności leśnej. Społeczeństwa muszą nauczyć się pozyskiwać leśne produkty żywnościowe w sposób zrównoważony i przetwarzać je z korzyścią dla zdrowej i różnorodnej diety.

Pisząc artykuł, korzystałam z:

FAO and Landscape Alliance. 2026. Forests for food – Nourishing people, sustaining the planet. Rome, FAO, https://doi.org/10.4060/cd3592en