2 godzin temu
Dyrektywa Siedliskowa nakazuje ochronę wybranych obszarów wodnych i lądowych, wyodrębnianych w oparciu o pewne cechy geograficzne i biologiczne, zwanych dalej siedliskami (ang. habitats). Takie obszary identyfikuje się zwykle poprzez określone zbiorowiska roślinne, rzadziej dotyczące osiadłych bezkręgowców wodnych lub cechy geologiczne. Wspólnotowy zakaz podejmowania działań mogących w znaczący sposób pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych wpisano do art. 33 ustawy o ochronie przyrody.
Zakres niezbędnych działań określają Plany Ochrony poszczególnych obszarów Natura2000. Na ochronie tych siedlisk można zarobić, korzystając z programów klimatyczno-rolno-środowiskowych, jak również realizując projekty ze środków europejskich i krajowych. Tym niemniej aktualizacje dokumentacji, tzw. SDF poszczególnych terenów Natura2000, przynoszą często zasmucające dane o pogarszaniu się stanu habitatów albo ich zupełnym zaniku. Jak to wygląda w skali całego kraju? Na to pytanie odpowiada nowa Czerwona lista siedlisk przyrodniczych Polski [1], do ściągnięcia za darmo ze strony Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ).
Pierwsze opracowanie tego typu w Polsce
To pierwsza tego rodzaju analiza, która została sporządzona zgodnie z metodyką oceny stanu ekosystemów Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) [4, 5] i obejmująca wszystkie odnotowane w Polsce habitaty z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej. Prócz uzasadnienia kategorii zawiera ona niedługą, ale treściwą charakterystkę wszystkich 81 oszacowanych habitatów, co zbliża ją do czerwonych ksiąg. Ukazała się z inicjatywy GIOŚ pod koniec 2025 r. Sfinansowana została ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska. Wykonanie całości koordynowała piątka wybitnych naukowców i praktyków, w tym prof. Agnieszka Kolada, autorka wielu artykułów dla Wodnych Spraw. Sumarycznej oceny dokonano, opierając się na czterech kryteriach:
- rozmiary powierzchni zajmowanej przez dany habitat,
- trendy zmian tejże powierzchni,
- stan struktury oraz funkcji siedliska,
- sumę presji na habitat.
Stan zachowania większości habitatów szacowano w oparciu na:
- wynikach Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ);
- raportach na temat stanu ochrony siedlisk, składanych przez Polskę co 6 lat Komisji Europejskiej.
Ponadto dla siedlisk leśnych do ilościowej oceny redukcji areału wykorzystano dane z monografii Zespoły leśne Polski J.M. Matuszkiewicza z 2001 r. W przypadku wielu habitatów, zwłaszcza słodkowodnych, morskich i nieleśnych, autorzy dysponowali jedynie skąpymi danymi historycznymi. Dzięki nadzwyczajnemu zaangażowaniu wielu osób udało się przezwyciężyć te przeszkody, uzupełnić dane, a w rezultacie dokonać wiarygodnych szacunków ryzyka zaniku wielu habitatów z Załącznika I. [1, 2].
Twarde dane potwierdzają nasze obawy
Lektura Czerwonej listy siedlisk przyrodniczych Polski potwierdza to, o czym naukowcy oraz działacze na rzecz przyrody wspominali od lat. Zanik grozi 70 proc. siedlisk przyrodniczych w Polsce (dokładnie 57 z 81 ocenionych). Habitatów najbliższych zagłady, czyli krytycznie zagrożonych (CR), naliczono 12. Tuż za nimi plasuje się 28 habitatów zagrożonych (EN) oraz 17 tylko narażonych (VU) na dalszą degradację. 13 rodzajów habitatów uznano za stosunkowo bezpieczne w skali Polski, acz bliskie zagrożeniu (NT), a tylko 8 otrzymało status najmniej narażonych na wielorakie ryzyka, innymi słowy najmniejszej troski (LC).
Dla dalszych 3 rodzajów siedlisk autorzy listy nie mieli ani pewnych danych, ani możliwości ich uzupełnienia w sensownym czasie. Dlatego przyznano im kategorię niedostatecznie rozpoznanych (DD). Czytelników Wodnych Spraw z pewnością ucieszy, iż żaden z habitatów nadwodnych i słodkowodnych nie jest krytycznie zagrożony. Zmartwi ich za to wiadomość, iż wśród najsilniej zagrożonych siedlisk kraju znalazły się rozmaite rodzaje torfowisk, łąki i ziołorośla zależne od webrań, jak również nadmorskie solniska.
Torfowisko pod Zieleńcem; zdj. Jakub PavlinecCo według Czerwonej listy siedlisk zagraża najbardziej wodom i mokradłom Polski?
Wszystkim szkodzą susze oraz spadek poziomu wód jako efekty nieracjonalnej gospodarki, a potęgowane zmianą klimatu. Dla starorzeczy (3150), koryt (3260) oraz brzegów rzecznych (3220, 3230, 2340, 3270) kluczowa pozostaje dynamika przepływu. Tej zaś zagrażają prace hydrotechniczne. Większość dolin rzecznych Polski utraciła swoją funkcję korytarzy migracyjnych dla ryb dwuśrodowiskowych. Nierzadko stały się za to szlakami inwazji oraz rozsadnikami gatunków obcych, tak wodnych, jak lądowych. Sucharom, czyli naturalnym zbiornikom dystroficznym (3160), szkodzi utrata substancji humusowych w wodzie na skutek wylesień.
U jezior lobeliowych (3110) jest odwrotnie – wyniszcza je dopływ humusu ze zlewni. Habitaty jeziorne (3110, 3140, 3150, 3160) zmagają się z dodatkowymi biogenami, nie tylko napływającymi ze zlewni, ale również opadającymi z atmosfery, miejscami także pochodzącymi z zanęt. Ziołoroślom (6430) i paru typom łąk szkodzą zaburzenia rytmiki okresowych zalewów, a później przesuszania gleb. Tym niemniej dla większości pastwisk, łąk kośnych oraz pozostałych muraw najbardziej szkodliwe jest odejście od tradycyjnej gospodarki rolnej [1, 3].
Powszechne osuszanie mokradeł sprawiło, iż torfowiska (7110, 7120, 7140, 7210, 7230), źródliska (7220) oraz solniska (1310, 1330, 1340) okazały się jednymi z bardziej spustoszonych, a bliskich zaniku siedlisk z Załącznika I. Stare systemy melioracyjne wciąż funkcjonują w wielu miejscach, pogarszając warunki hydrologiczne. Niedobory wody zaostrzane są przez zmianę klimatu: obniżanie się lustra wód gruntowych, redukcję opadów oraz ich niekorzystny rozkład tudzież nasiloną ewapotranspirację. Brak błękitnego płynu oznacza mineralizację torfu, a tym samym wzrost żyzności otwartych mszarów i turzycowisk. Błyskawicznie ulegają wtedy ekspansji silnych konkurencyjnie gatunków, od rodzimych trzcin i trzęślic po obce klony jesionolistne. Analogicznie przebiega zanik solnisk. Ustanie dopływu i stagnowania słonych wód, nierzadko połączone z zaprzestaniem użytkowania kośno-pasterskiego, przekształca słone łąki w trzcinowiska [1, 2, 3].
Nadzwyczajnej różnorodności habitatów morskich zagraża równie bogata paleta presji człowieka. Wszystkich siedliskom polskiego fragmentu Bałtyku (1110, 1130, 1150, 1160, 1170) szkodzi skażenie wód zanieczyszczeniami komunalnymi, rolniczymi, przemysłowymi, rozlewami paliw i smarów, a także resztkami gazów bojowych. Podmorskim łąkom (1110), lagunom (1150) oraz morskim ławicom małży (1170) szkodzą również zmiany rzeźby dna, wywołane pobieraniem kruszywa, tworzeniem torów wodnych czy umacnianiem brzegów. Miejscami szkodliwa bywa również gospodarka rybacka. Warto już teraz wypracować sposoby mitygacji oraz kompensacji tego typu robót, tym bardziej, iż Polska otrzymała do eksploatacji bezcenne, a niemal niezbadane pola hydrotermalne Lost City koło Azorów.
Także zmiana klimatu nie pozostaje obojętna dla habitatów naszego Bałtyku. Wzrost liczby klęsk żywiołowych plus rosnąca dynamika procesów oddziałujących na brzegi wymusi adekwatną modernizację zabudowy w pasie nadmorskim. Dodajmy do tego presję turystyczną, niektóre skutki transformacji energetycznej i nowe wyzwania militarne. Pogorszy to lokalnie stan klifów (1230), wydm białych (2110, 2120), kidziny (1210) oraz płytkich ujść rzek (1130). Dwóm ostatnim z wymienionych tu siedlisk szkodzi również ograniczenie zjawisk lodowych [1, 2, 3].
Pisząc artykuł, korzystałem z:
- Korzeniak J., Perzanowska J., Cieśla A., Gawryś R., Kolada A. (red.). (2025). Czerwona lista siedlisk przyrodniczych Polski. GIOŚ, Kraków-Sękocin Stary-Warszawa.
- Perzanowska, J., & Korzeniak, J. (2020). Red list of Natura 2000 habitat types of Poland. Journal for Nature Conservation, 56, 125834.
- Perzanowska, J., Korzeniak, J., & Chmura, D. (2019). Alien species as a potential threat for Natura 2000 habitats: a national survey. PeerJ, 7, e8032.
- Berg C., Abdank A., Isermann M., Jansen F., Timmermann T., Dengler J. (2014). Red lists and conservation prioritization of plant communities – A methodological framework. Applied Vegetation Science, 17, 504-515.
- Bland L., Keith D., Dziadek R., Murray N., Rodríguez J (Eds.) (2016). Guidelines for the application of IUCN Red list of ecosystems categories and criteria, version 1.0, IUCN, Gland, Switzerland (2016) ix + 94pp.
