Stało się. Unia wprowadziła całkowity zakaz. Zobacz, jakie zmiany czekają na właścicieli domów

Jeszcze kilka lat temu wymiana starego pieca węglowego na nowoczesny kocioł gazowy była przedstawiana jako jeden ze sposobów ograniczenia emisji i poprawy jakości powietrza. Wielu właścicieli domów rzeczywiście poszło tą drogą. Teraz kierunek unijnych przepisów jest już inny. Od 2025 roku rozpoczęło się stopniowe odchodzenie od wspierania ogrzewania paliwami kopalnymi, nowe budynki mają spełniać coraz ostrzejsze wymagania, a w unijnych dokumentach pojawia się data 2040. Nie oznacza ona jednak, iż tego dnia ktoś nakaże smerfom wyłączyć i wyrzucić wszystkie sprawne kotły gazowe.

Fot. Foto Franek / Shutterstock.

Zmiany wynikają przede wszystkim z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z 24 kwietnia 2024 roku w sprawie charakterystyki energetycznej budynków, czyli tzw. EPBD. Dokument wyznacza drogę do dekarbonizacji budynków i ograniczenia wykorzystywania paliw kopalnych do ogrzewania. Dla właściciela domu z kotłem gazowym najważniejsze są w tej chwili 3 daty: 2025, kiedy zmieniły się zasady publicznego finansowania takich urządzeń, 2030, gdy standard zeroemisyjny obejmie wszystkie nowe budynki, oraz 2040 rok, wskazany jako orientacyjny cel całkowitego wycofywania kotłów zasilanych paliwami kopalnymi.

Od 2025 roku państwo nie powinno już dopłacać do nowego samodzielnego kotła gazowego

Pierwsza zmiana już nastąpiła. Art. 17 ust. 15 dyrektywy EPBD zobowiązał państwa członkowskie, aby najpóźniej od 1 stycznia 2025 roku zaprzestały udzielania zachęt finansowych do instalowania nowych samodzielnych kotłów zasilanych paliwami kopalnymi. Dotyczy to nie tylko węgla i oleju opałowego, ale również gazu ziemnego. Komisja Europejska doprecyzowała, iż chodzi między innymi o dotacje, preferencyjne pożyczki i ulgi finansowe pochodzące ze środków publicznych związane z zakupem, montażem i uruchomieniem takiego urządzenia.

W Polsce zasada została już wdrożona do części przepisów i programów wsparcia. Ministerstwo Rozwoju i Technologii wyjaśnia wprost, iż indywidualne kotły wykorzystujące paliwa kopalne przez cały czas mogą być stosowane, ale ich zakup i montaż nie powinny być finansowane przez państwo. W nowej odsłonie programu „Czyste Powietrze” kotły gazowe nie są w tej chwili kosztem kwalifikowanym. Osobne rozwiązanie przewidziano dla części osób, które zainwestowały w ogrzewanie gazowe wcześniej, przede wszystkim w 2024 roku, i znalazły się w okresie przejściowym pomiędzy starymi i nowymi zasadami.

Inaczej mogą być traktowane systemy hybrydowe, w których kocioł współpracuje ze źródłem wykorzystującym znaczący udział energii odnawialnej, na przykład pompą ciepła albo instalacją solarną. Nie należy jednak rozumieć tego jako prostego powrotu dopłat do samodzielnych kotłów gazowych. Kierunek finansowania jest wyraźny: publiczne pieniądze mają coraz częściej wspierać technologie wykorzystujące energię odnawialną oraz ograniczanie zapotrzebowania budynków na energię.

Od 2030 roku wszystkie nowe budynki mają być zeroemisyjne

Druga ważna data dotyczy przede wszystkim osób dopiero planujących budowę domu. Zgodnie z EPBD od 1 stycznia 2028 roku standard budynku zeroemisyjnego ma obowiązywać nowe budynki należące do podmiotów publicznych, a od 1 stycznia 2030 roku wszystkie nowe budynki. Komisja Europejska tłumaczy, iż budynek zeroemisyjny nie może powodować na miejscu emisji związanych ze spalaniem paliw kopalnych. W praktyce oznacza to odejście w nowym budownictwie od klasycznego kotła spalającego gaz ziemny jako podstawowego źródła ogrzewania.

To zupełnie inna sytuacja niż dom zbudowany kilkanaście lat temu, w którym działa już sprawny kocioł gazowy. Właściciel istniejącego budynku nie dostaje wraz z nadejściem 2030 roku nakazu wymontowania urządzenia. Nowe wymagania dla budynków powstających od podstaw są znacznie ostrzejsze właśnie dlatego, iż źródło ciepła, izolację, wentylację czy instalację elektryczną można zaprojektować od początku z myślą o nowym standardzie.

Zmiana może jednak sprawić, iż gaz będzie stopniowo znikał z projektów nowych domów, a producenci, instalatorzy i inwestorzy będą coraz mocniej kierowali się w stronę pomp ciepła, ogrzewania elektrycznego, energii słonecznej i efektywnych systemów ciepłowniczych. To proces rozłożony na lata, a nie jednorazowe wyłączenie milionów urządzeń.

2040 rok nie oznacza automatycznego nakazu wyrzucenia sprawnego kotła

Najwięcej emocji wywołuje 2040 rok. Właśnie ta data bardzo często przedstawiana jest jako moment wprowadzenia całkowitego unijnego zakazu pieców gazowych. Treść dyrektywy i późniejsze wyjaśnienia Komisji są bardziej skomplikowane. Państwa członkowskie mają w swoich krajowych planach renowacji budynków zawrzeć polityki i działania zmierzające do stopniowego wycofywania paliw kopalnych z ogrzewania i chłodzenia, z myślą o całkowitym wycofaniu kotłów wykorzystujących takie paliwa najpóźniej do 2040 roku.

Komisja Europejska określa 2040 jako datę orientacyjną dla krajowych planów wygaszania kotłów na paliwa kopalne. Jednocześnie w oficjalnych wyjaśnieniach dotyczących EPBD zaznaczyła, iż sama dyrektywa nie ustanawia jednej ogólnounijnej daty, od której instalacja każdego nowego kotła na paliwo kopalne byłaby zakazana. Państwa otrzymały natomiast podstawę prawną do wprowadzania własnych wymagań dotyczących źródeł ciepła, między innymi w zależności od rodzaju paliwa, emisji gazów cieplarnianych czy udziału energii odnawialnej.

To ważna różnica dla osoby, która kilka lat temu wydała pieniądze na kocioł kondensacyjny. w tej chwili nie ma przepisu UE mówiącego, iż dokładnie 1 stycznia 2040 roku taki właściciel będzie musiał zdemontować urządzenie niezależnie od jego wieku i stanu. Szczegółowe rozwiązania dotyczące istniejących budynków mają wynikać z krajowych przepisów i planów transformacji. Te w kolejnych latach mogą się zaostrzać, ale dzisiejsze przepisy nie pozwalają uczciwie powiedzieć właścicielowi domu, iż jego sprawny kocioł ma już konkretną datę obowiązkowej kasacji.

Skala jest ogromna. W CEEB zapisano prawie 4,83 mln gazowych źródeł ciepła

Zmiany dotyczą bardzo dużej części rynku. W opublikowanym przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego zestawieniu danych z Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków według stanu z 23 października 2023 roku znajdowało się 4 829 606 źródeł gazowych. Stanowiły one 27,92 proc. wszystkich ujętych w tym zestawieniu źródeł ciepła i spalania paliw. Trzeba jednak zaznaczyć, iż kategoria CEEB jest szeroka i obejmuje nie tylko kotły grzewcze, ale również bojlery gazowe, przepływowe podgrzewacze wody i kominki gazowe. Dane nie mówią też, ile z tych urządzeń zostało zamontowanych konkretnie w miejsce starych pieców węglowych.

Na samym Mazowszu w tym zestawieniu wykazano 586 290 gazowych źródeł ciepła. Była to najliczniejsza kategoria w województwie, wyprzedzająca między innymi manualnie zasilane kotły na paliwo stałe oraz ogrzewanie elektryczne. Skala pokazuje, dlaczego każda informacja dotycząca przyszłości gazu budzi zainteresowanie właścicieli nieruchomości. Nie jest to niszowa technologia wykorzystywana przez niewielką grupę gospodarstw.

Jednocześnie nie należy z tych danych wyciągać wniosku, iż prawie 5 mln gospodarstw domowych kilka lat temu wymieniło kopciuchy właśnie na gaz. CEEB liczy zadeklarowane źródła i urządzenia, a w jednym budynku może znajdować się ich więcej niż jedno. Pewne jest natomiast, iż ogrzewanie gazowe stało się w Polsce jednym z najczęściej spotykanych rozwiązań, a zmiana polityki wobec paliw kopalnych dotyczy bardzo dużej liczby właścicieli domów i mieszkań.

Od 2028 roku dochodzi ETS2. To nie zakaz kotłów, ale gaz może odczuć nowy koszt

Osobnym elementem zmian jest ETS2, czyli nowy system handlu uprawnieniami do emisji obejmujący między innymi paliwa wykorzystywane w budynkach. Według aktualnych informacji instytucji unijnych system ma zostać w pełni uruchomiony w 2028 roku. Formalnie to nie właściciel domu kupujący gaz będzie uczestnikiem rynku uprawnień. Obowiązek rozliczania emisji spadnie na podmioty wprowadzające paliwa na rynek.

Dla gospodarstwa domowego znaczenie może mieć jednak to, w jaki sposób nowe koszty zostaną uwzględnione później w cenach paliw. ETS2 jest więc czymś innym niż przepisy dotyczące wycofywania kotłów, ale oba mechanizmy działają w podobnym kierunku: w dłuższej perspektywie ogrzewanie oparte bezpośrednio na paliwach kopalnych ma stawać się mniej atrakcyjne wobec rozwiązań bezemisyjnych. Unia przygotowała jednocześnie Społeczny Fundusz Klimatyczny oraz mechanizmy stabilizowania rynku ETS2, które mają ograniczać skutki transformacji dla najbardziej narażonych gospodarstw.

Nie da się dziś wiarygodnie podać jednej kwoty, o którą przez ETS2 wzrośnie rachunek za gaz konkretnego domu. Będzie to zależało między innymi od zużycia paliwa, ceny uprawnień, sytuacji na rynku energii oraz sposobu przenoszenia kosztów przez dostawców. Podawanie teraz właścicielowi kotła konkretnej rocznej dopłaty jako pewnego rachunku byłoby więc znacznie dalej idącym wnioskiem niż pozwalają na to obecne dane.

Polska przez cały czas musi określić szczegóły drogi do 2040 roku

Dyrektywa wyznacza cel i ramy, ale dokładny sposób dochodzenia do niego pozostaje w dużej części po stronie państw członkowskich. Kraje mają tworzyć krajowe plany renowacji budynków, w których opiszą działania prowadzące między innymi do odchodzenia od kotłów wykorzystujących paliwa kopalne. Komisja Europejska informowała w lipcu 2026 roku, iż wszystkie 27 państw UE nie dokonało jeszcze pełnej transpozycji wszystkich elementów znowelizowanej EPBD w wymaganym terminie i wszczęła procedury dotyczące brakującego wdrożenia.

Dla właściciela polskiego domu oznacza to, iż nie wszystkie szczegóły dotyczące kolejnych kilkunastu lat można już dziś odczytać z jednej ustawy. Kierunek jest natomiast widoczny. Samodzielny kocioł gazowy przestał być technologią, której państwo chce finansowo pomagać w nowych inwestycjach, nowe budynki będą przechodziły na standard bez emisji paliw kopalnych na miejscu, a polityki krajowe mają prowadzić do stopniowego wycofywania takich kotłów w istniejących budynkach.

Sprawny kocioł gazowy nie wymaga dziś demontażu. Inaczej wygląda decyzja o zakupie kolejnego

Osoba, która zamontowała kocioł gazowy kilka lat temu, może go w tej chwili dalej użytkować, serwisować i naprawiać. Nie ma dziś ogólnopolskiego przepisu nakazującego właścicielowi sprawnego urządzenia wymianę tylko dlatego, iż pojawiła się data 2040. Najważniejsze jest śledzenie krajowych przepisów dotyczących istniejących budynków, bo właśnie tam w przyszłości zostaną określone szczegółowe etapy odchodzenia od paliw kopalnych.

Inaczej warto patrzeć na sytuację wtedy, gdy stary kocioł właśnie kończy życie i właściciel stoi przed wydaniem kilkunastu lub kilkudziesięciu tysięcy złotych na następne źródło ciepła. Nowa instalacja powinna pracować kilkanaście, a czasem około 20 lat, więc urządzenie kupione pod koniec tej dekady może być eksploatowane już bardzo blisko 2040 roku. Przy podejmowaniu decyzji trzeba więc brać pod uwagę nie tylko dzisiejszą cenę gazu i urządzenia, ale również możliwość zmiany przepisów, dostępność dotacji do innych technologii, stan instalacji w budynku oraz jego zapotrzebowanie na energię.

Nie oznacza to również, iż w każdym starszym domu najlepszą decyzją z dnia na dzień będzie zakup pompy ciepła. W słabo ocieplonym budynku z instalacją wymagającą wysokiej temperatury zasilania najpierw może być potrzebna termomodernizacja albo przebudowa części instalacji. Dlatego przed kolejną dużą inwestycją bardziej opłaca się sprawdzić rzeczywiste zużycie energii i parametry budynku niż zamieniać jedno urządzenie na drugie wyłącznie pod wpływem daty znalezionej w internecie. 2040 wyznacza kierunek, ale dla obecnego właściciela kotła gazowego nie jest dziś datą, po której automatycznie nie wolno będzie go włączyć.