Jak tegoroczna mroźna zima wpłynie na komary i kleszcze?

Zdjęcie: kleszcze

Ostra zima to mniej uciążliwych owadów latem? Powiązanie między pogodą a przeżywalnością komarów i kleszczy istnieje, ale nie jest takie proste i oczywiste, jak nam się wydaje. Znacznie większe znaczenie niż wskazania termometru ma grubość pokrywy śnieżnej i mikroklimat.

Komary i kleszcze w oczekiwaniu na wiosenne ciepło

Aby lepiej zrozumieć związek między przeżywalnością komarów i kleszczy a pogodą, warto przyjrzeć się temu, jak owady spędzają zimę.

Kleszcze zakopują się w ziemi, ale niezbyt głęboko. Dzięki spowolnionemu metabolizmowi są w stanie przeżyć w tej formie bardzo długi czas.

Nieco inaczej spędzają zimę komary. W ich przypadku do przeżycia niezbędna jest woda. Jak mówi Brian Lovett, entomolog z Cornell University, to susza jest naturalnym zabójcą komarów. Wpływ niskiej temperatury nie jest tak istotny.

Lovett, odnosząc się do badań nad amerykańskimi gatunkami owadów, zauważa, iż komary spędzają zimę w odpornych na mróz stadiach rozwojowych. Dorosłe osobniki są w stanie przeżyć, pozyskując składniki odżywcze ze zmagazynowanej krwi swoich ofiar. Część komarów przeżywa również jako larwy, jednak największą szansę na przetrwanie zimy mają zapłodnione jesienią samice. W chłodnych warunkach ich metabolizm niemal się zatrzymuje, by wiosną mogły jak najszybciej zacząć składać jaja.

Ixodes ricinus, zdj. perutskyy/Envato

Warto przeczytać: Komary pod lupą – jak uczymy się monitorować najgroźniejsze owady świata

Temperatura, grubość pokrywy śnieżnej, lokalny mikroklimat – to decyduje o przeżywalności komarów i kleszczy

Chłodna zima wcale nie musi oznaczać zmniejszenia populacji owadów. Ujemnym temperaturom często towarzyszy śnieg, a to właśnie pokrywa śnieżna zwiększa szansę komarów i kleszczy na przeżycie.

Dla kleszczy zimujących w ściółce śnieg staje się izolacją termiczną. Badania nad kanadyjskim gatunkiem Ixodes scapularis wykazały, iż gruba pokrywa białego puchu wraz z warstwą liści chroni przed choćby bardzo niskimi temperaturami. Jednocześnie niestabilna, często topniejąca warstwa śniegu zwiększa śmiertelność kleszczy zimą.

Wyniki innego badania, przeprowadzonego w Niemczech i dotyczącego zimowej aktywności przedstawicieli dwóch gatunków kleszczy: Ixodes ricinus i Dermacentor reticulatus, wykazały związek między przeżywalnością a temperaturami. Autorzy analizowali obecność owadów, obserwując i licząc je na poletkach badawczych, a także zbierając od weterynarzy informacje o zaatakowanych zwierzętach (głównie psach i kotach). Kleszcze z gatunku Dermacentor reticulatus okazały się znacznie bardziej aktywne. Naukowcy wiążą to z łagodniejszymi zimami i brakiem mrozów.

Komarom mogą szkodzić zarówno zbyt niskie, jak i zbyt wysokie temperatury. Badania gatunków Culex pipiens i Anopheles messeae wykazały, iż przy 5-16°C ich śmiertelność wzrasta.

Jest jeszcze jeden czynnik, który wpływa na przeżywalność owadów zimą. To mikroklimat. Wyniki badania przeprowadzonego w Maine w USA pokazują, iż kleszcze mają większą szansę na przetrwanie tam, gdzie jest wilgotno i stosunkowo ciepło. Przyjazne warunki mogą panować nie tylko w lasach. Komary chętnie korzystają z infrastruktury miejskiej. Gatunkiem, który znakomicie przystosował się do życia wśród ludzi, jest komar tygrysi (Aedes albopictus). Jego jaja znaleziono w Szwajcarii w studzienkach ściekowych, gdzie temperatury są wyższe niż na zewnątrz.

Może cię zaciekawić: Pokrywa śnieżna w Europie pod lupą CLMS – historia zimowych zmian

Łagodne zimy zapraszają przedstawicieli inwazyjnych gatunków

Niemieccy naukowcy z Bernhard Nocht Institute for Tropical Medicine zwracają uwagę na inny skutek łagodnych zim. Takie warunki sprzyjają rozwojowi azjatyckich gatunków inwazyjnych komarów w naszej strefie klimatycznej. Niektóre komary przynoszą ze sobą zagrożenia w postaci chorób. Badacze wskazują m.in. na wirus chikungunya przenoszony przez komary tygrysie (Aedes albopictus) czy wirus końskiego zapalenia mózgu (groźny również dla ludzi), przenoszony przez doskwiery japońskie (Aedes japonicus).

Pisząc artykuł, korzystałam z:

Probst J, Springer A, Topp AK, Bröker M, Williams H, Dautel H, Kahl O, Strube C. Winter activity of questing ticks (Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus) in Germany – Evidence from quasi-natural tick plots, field studies and a tick submission study. Ticks Tick Borne Dis. 2023 Nov;14(6):102225. doi: 10.1016/j.ttbdis.2023.102225. Epub 2023 Jul 1. PMID: 37399628

Crandall KE, Millien V, Kerr JT. High-resolution environmental and host-related factors impacting questing Ixodes scapularis at their northern range edge. Ecol Evol. 2024 Feb 21;14(2):e10855. doi: 10.1002/ece3.10855. PMID: 38384829; PMCID: PMC10879908

Ravasi, D., Mangili, F., Huber, D. et al. The effects of microclimatic winter conditions in urban areas on the risk of establishment for Aedes albopictus. Sci Rep 12, 15967 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-20436-9

F G Sauer, E Timmermann, U Lange, R Lühken, E Kiel, Effects of Hibernation Site, Temperature, and Humidity on the Abundance and Survival of Overwintering Culex pipiens pipiens and Anopheles messeae (Diptera: Culicidae), Journal of Medical Entomology, Volume 59, Issue 6, November 2022, Pages 2013–2021, https://doi.org/10.1093/jme/tjac139

https://www.bnitm.de/en/news/news/world-mosquito-day-climate-change-and-virus-outbreaks